Van tijdelijk naar permanent

Dit artikel is geschreven in het licht van de persoonlijke observaties, directe ervaringen ter plaatse en institutionele gegevens van een vluchteling die al 37 maanden in een kamp woont (en daar nog steeds verblijft).

In processen van gedwongen ontheemding en vluchtelingenschap worden kampoplossingen vaak ingezet als tijdelijke opvang en als middel om in basisbehoeften te voorzien. Wanneer het leven in het kamp echter niet langer tijdelijk is en zich over vele jaren uitstrekt, leidt dit tot aanzienlijke problemen in de levensomstandigheden van de betrokkenen. In dit onderzoek worden de gevolgen van langdurig leven in een kamp voor individuen niet benaderd vanuit mogelijke risico’s, maar vanuit de problemen die daadwerkelijk worden ervaren naarmate het verblijf in het kamp langer duurt. Het gebrek aan mogelijkheden voor gezonde voeding en hygiëne, de beperking van de privacy, aanpassingsproblemen als gevolg van het delen van de leefruimte met verschillende culturele groepen, gevoelens van uitsluiting en verlatenheid, psychologische problemen, verlies van vertrouwen in juridische procedures, langdurige taalproblemen, vertraagde maatschappelijke integratie en langdurige werkloosheid zijn de belangrijkste van deze problemen. Daarnaast behoren de onderbreking van onderwijsprocessen, de toename van economische en sociale afhankelijkheid, de afname van individuele autonomie en de bestendiging van onzekerheid over de toekomst tot de belangrijke gevolgen van een langdurig verblijf in een kamp. De kernstelling van dit onderzoek is dat wanneer kampomstandigheden die als tijdelijk waren bedoeld jarenlang voortduren, het kamp niet langer louter een plek is die onderdak biedt, maar verandert in een permanente leefomgeving die het sociale, economische, psychologische en juridische leven van individuen beïnvloedt.

1. Algemeen kader

Gedwongen ontheemding is een wereldwijd probleem dat tegenwoordig het leven van miljoenen mensen rechtstreeks beïnvloedt. Volgens gegevens van het Hoge Commissariaat van de Verenigde Naties voor Vluchtelingen (UNHCR) bedroeg het aantal gedwongen ontheemden wereldwijd eind 2024 123,2 miljoen. Dit toont aan dat gedwongen ontheemding niet langer een kortstondig en uitzonderlijk verschijnsel is, maar voor miljoenen mensen is uitgegroeid tot een langdurige levenservaring.

Kampen worden in eerste instantie opgezet om te voorzien in noodopvang, veiligheid, voedsel en basisgezondheidszorg. Wanneer de verblijfsduur van de mensen die daar wonen echter langer wordt, verandert de functie van het kamp. De leefruimte die als tijdelijk was bedoeld, verandert in de loop van de tijd in een leefruimte die het gehele dagelijks leven van de individuen bepaalt.

Het fundamentele probleem is dat de omstandigheden in het kamp weliswaar zijn ontworpen voor kortstondige behoeften, maar dat sommige mensen jarenlang onder deze omstandigheden moeten leven. Het langdurige leven in een kamp beperkt zich niet alleen tot het probleem van fysieke huisvesting. Op tal van gebieden – van voeding tot hygiëne, van privacy tot psychische gezondheid, van onderwijs tot werkgelegenheid, en van taal tot maatschappelijke integratie – ontstaan onderling samenhangende problemen.

De basisbenadering van dit onderzoek is om de betreffende problemen niet louter te beschouwen als risico’s die zich zouden kunnen voordoen. Tijdens een langdurig verblijf in een kamp doen zich concrete problemen voor op het gebied van gezonde voeding, hygiëne, privacy, sociale aanpassing, psychische gezondheid, vertrouwen in de rechtsstaat, het leren van de taal, integratie en werkgelegenheid. Daarom moet de verlenging van de verblijfsduur in een kamp niet louter worden gezien als een verlenging van de opvangperiode, maar als een structureel probleem dat rechtstreeks van invloed is op de levenskwaliteit van individuen en hun deelname aan het maatschappelijk leven.

2. Belangrijke problemen bij het leven in een langdurig kamp

2.1. Beperkte toegang tot gezonde en toereikende voeding

Een van de belangrijkste problemen bij langdurig leven in een kamp is dat mensen niet continu toegang hebben tot voldoende, evenwichtige en op hun persoonlijke behoeften afgestemde voeding. In een kampomgeving is de voeding vaak afhankelijk van centrale distributiesystemen, hulpmechanismen of een beperkt aantal voedselkeuzes. Dit heeft niet alleen te maken met de hoeveelheid voedsel. Ook de variatie in voedsel, de voedingswaarden en persoonlijke en culturele eetgewoonten spelen een belangrijke rol. Met name voor kinderen, ouderen, zwangere vrouwen en mensen met chronische gezondheidsproblemen is het van groot belang dat er gezorgd wordt voor regelmatige en kwalitatief hoogwaardige voeding.

De Wereldgezondheidsorganisatie wijst erop dat de gezondheidsproblemen van ontheemden niet uitsluitend kunnen worden verklaard door de omstandigheden in het land van herkomst; tekortkomingen in de toegang tot schoon water, sanitaire voorzieningen, voedsel, onderdak en basisgezondheidszorg tijdens en na de ontheemding vormen belangrijke kwetsbaarheden op gezondheidsgebied. Bijgevolg verandert het voedingsprobleem bij langdurig verblijf in een kamp van een tijdelijke hulpbehoefte in een vast onderdeel van het dagelijks leven.

2.2. Het voortdurende probleem van reinheid en hygiëne

In het kampleven leidt het intensieve gebruik van gemeenschappelijke ruimtes tot toenemende problemen op het gebied van reinheid en hygiëne. Het feit dat toiletten, badkamers, wasruimtes, keukens en andere gemeenschappelijke ruimtes door een groot aantal mensen worden gebruikt, leidt tot ernstige problemen wanneer de schoonmaakdiensten niet voldoende en regelmatig worden uitgevoerd. Vooral wanneer het om langdurig verblijf gaat, veranderen hygiënische tekortkomingen die aanvankelijk als aanvaardbaar werden beschouwd, na verloop van tijd in voortdurende problemen die de levenskwaliteit rechtstreeks beïnvloeden. Het gebrek aan toegang tot schoon water, sanitaire voorzieningen en adequate gezondheidszorg is niet alleen van belang vanuit het oogpunt van persoonlijke hygiëne, maar ook vanuit het oogpunt van de algemene gezondheid.

2.3. Aanpassingsproblemen als gevolg van het samenleven met mensen uit verschillende culturen

In kampen kunnen mensen uit verschillende landen, regio’s, culturen en sociale structuren dezelfde leefruimte delen. Het samenkomen van verschillende culturele normen, gezinsstructuren, communicatiestijlen en dagelijkse gewoonten op één plek leidt soms tot ernstige aanpassingsproblemen. Deze problemen kunnen voortkomen uit een gebrek aan wederzijds begrip, communicatieproblemen, verschillen in levensgewoonten en het gebruik van gemeenschappelijke ruimtes. De noodzaak om gedurende lange tijd in dezelfde beperkte ruimte te leven, leidt ertoe dat culturele verschillen in het dagelijks leven uitmonden in concrete aanpassingsproblemen.

2.4. Het ontbreken van voldoende privacy

Een van de belangrijkste problemen van het langdurige leven in een kamp is de beperkte persoonlijke ruimte voor individuen. Het feit dat dezelfde keuken, toiletten, badkamers en gemeenschappelijke ruimtes door een groot aantal mensen worden gebruikt, maakt het voor individuen moeilijk om hun privéleven te behouden. De behoefte aan privacy betekent niet alleen dat er fysiek een aparte kamer moet zijn. De mogelijkheid om alleen te zijn, tijd met het gezin door te brengen, persoonlijke bezittingen veilig op te bergen en controle over het eigen leven te hebben, maakt ook deel uit van privacy. Het feit dat een gemeenschappelijke leefregeling, die in omstandigheden van kortdurende noodopvang aanvaardbaar zou kunnen worden geacht, jarenlang voortduurt, voldoet niet aan de behoefte van individuen aan persoonlijke ruimte. Daardoor verandert het kamp van een plek waar alleen in de huisvestingsbehoefte wordt voorzien, in een levensvorm die de individuele autonomie beperkt.

2.5. Het toenemende gevoel van verlatenheid en uitsluiting

Bij mensen die gedwongen zijn om langdurig in een kamp te verblijven, neemt het gevoel van vergetelheid, verlatenheid en uitsluiting uit de samenleving in de loop van de tijd toe. Het voortduren van het leven in het kamp zorgt ervoor dat de onzekerheid over wanneer iemand naar zijn normale leven kan terugkeren, blijft bestaan. Vooral wanneer de omringende samenleving vooruitgang boekt op het gebied van onderwijs, werk, sociaal en economisch leven, terwijl de kampbewoners onder dezelfde omstandigheden lange tijd moeten wachten, versterkt dit het gevoel van uitsluiting. Daarom mag het gevoel van verlatenheid niet louter als een individueel gevoel worden beschouwd. Het is een structureel probleem dat voortvloeit uit de sociale en economische omstandigheden die door het langdurige leven in het kamp worden veroorzaakt.

2.6. Het ontstaan en de verergering van psychische problemen

Psychische problemen spelen een belangrijke rol in het langdurige leven in een kamp. De gedwongen migratie zelf, in combinatie met oorlog, geweld, verlies en trauma’s uit het verleden, maar ook onzekerheid, werkloosheid, sociaal isolement en zorgen over de toekomst hebben een negatieve invloed op de psychische toestand van mensen.

Volgens de WHO komen psychische problemen zoals depressie, angst en posttraumatische stressstoornis vaker voor bij vluchtelingen en migranten die aan zware omstandigheden worden blootgesteld. Slechte levensomstandigheden, onzeker inkomen, werkloosheid, juridische onzekerheid, sociaal isolement en belemmeringen bij de toegang tot voorzieningen hebben invloed op de geestelijke gezondheid.

In dit kader zijn vroegere trauma’s niet de enige hoofdoorzaak van psychische problemen bij langdurig verblijf in een kamp. Ook het voortdurende wachten en de onzekerheid vormen een psychologische belasting. Het feit dat iemand jarenlang niet weet wanneer hij zich zal kunnen vestigen, wanneer hij zal kunnen werken, wanneer hij zijn opleiding kan voortzetten of hoe zijn toekomst eruit zal zien, leidt ertoe dat psychische problemen aanhouden en verergeren.

2.7. Aantasting van het vertrouwen in de rechtsstaat

Het feit dat juridische procedures tijdens een langdurig verblijf in een kamp niet tot een einde komen of dat genomen beslissingen in de praktijk niet worden uitgevoerd, vormt een probleemgebied dat het vertrouwen van individuen in het rechtssysteem ernstig aantast. Met name wanneer iemand, ondanks een rechterlijke uitspraak waarin wordt vastgesteld dat hij via juridische wegen zijn recht heeft verkregen, constateert dat de uitspraak niet wordt uitgevoerd, ondervindt hij niet alleen nadeel met betrekking tot een specifieke procedure. Tegelijkertijd ontstaat er twijfel over de vraag of juridische mechanismen daadwerkelijk tot resultaten leiden. Deze situatie is uiterst belangrijk vanuit het perspectief van de rechtsstaat. Een van de fundamentele elementen van de rechtsstaat is immers niet alleen dat rechtbanken uitspraken doen, maar ook dat de genomen beslissingen daadwerkelijk worden uitgevoerd.

Daarom kan het feit dat verworven rechten niet daadwerkelijk worden nageleefd, bij iemand die al lange tijd in het kamp verblijft, het idee versterken dat zijn of haar leven niet zal veranderen, zelfs als hij of zij een beroep op de rechter doet. Een dergelijke perceptie ondermijnt het vertrouwen in het rechtssysteem en verzwakt de band met overheidsinstanties.

2.8. Het langdurig onopgeloste taalprobleem

Taal is een van de belangrijkste instrumenten voor maatschappelijke integratie. Het feit dat mensen die langdurig in een opvangcentrum verblijven de taal niet voldoende onder de knie krijgen, leidt echter tot problemen op tal van gebieden, variërend van het dagelijks leven tot onderwijs, van gezondheidszorg tot werkgelegenheid. Het langdurig voortduren van het taalprobleem bemoeilijkt niet alleen de communicatie, maar maakt het ook moeilijker om contact te leggen met de samenleving, kennis te nemen van de eigen rechten, gebruik te maken van onderwijsmogelijkheden en werk te vinden.

De OESO wijst erop dat beheersing van de taal van het gastland van cruciaal belang is voor deelname aan de arbeidsmarkt en integratie in het maatschappelijk leven. Het langdurig onopgelost blijven van het taalprobleem is dan ook een van de belangrijkste problemen die verdere integratieprocessen vertragen.

2.9. Vertraging van de maatschappelijke integratie

Het voortduren van het leven in een kamp leidt tot een beperking van het dagelijkse contact tussen het individu en de gastgemeenschap. Het feit dat er onvoldoende contact kan worden gelegd met onderwijsinstellingen, werkplekken, buurten, maatschappelijke organisaties en andere maatschappelijke domeinen, vertraagt de integratie van de persoon in de samenleving. Integratie betekent niet alleen dat iemand zich fysiek op een nieuwe plek bevindt. Het is noodzakelijk dat de persoon de taal leert, onderwijs volgt, werkt, sociale contacten opbouwt, gebruikmaakt van openbare diensten en zich onderdeel van de samenleving voelt. Wanneer het leven in het kamp deze processen vertraagt, wordt de persoon, zelfs nadat hij of zij het kamp heeft verlaten, in het begin geconfronteerd met ernstige nadelen bij de deelname aan het maatschappelijk leven.

2.10. Moeilijkheden bij de toetreding tot de arbeidsmarkt na langdurige inactiviteit

Een aanzienlijk deel van de personen die lange tijd in een kampomgeving hebben geleefd, blijft buiten het beroepsleven. Deze situatie leidt na verloop van tijd niet alleen tot inkomensverlies, maar ook tot het niet benutten van werkvaardigheden, het verbreken van professionele contacten en het niet kunnen bijwerken van werkervaring. Wie lange in een kamp moet wachten, blijft buiten het normale beroepsleven staan. Daarom bevindt hij of zij zich niet op gelijke voet met andere werkzoekenden wanneer hij of zij na het verblijf in het kamp op zoek gaat naar werk.

Uit gegevens van de OESO blijkt dat vluchtelingen op de arbeidsmarkt met aanzienlijke nadelen worden geconfronteerd; met name taalvaardigheid en deelname aan de arbeidsmarkt zijn van cruciaal belang voor hun integratie. Langdurige werkloosheid en economische inactiviteit vormen daarom een proces van uitsluiting dat na verloop van tijd kan uitmonden in blijvende werkloosheid. Wanneer iemand lange tijd buiten het arbeidsproces blijft, ondermijnt dit ook zijn of haar zelfvertrouwen en kan dit de motivatie om weer aan het werk te gaan verminderen.

3. Andere gevolgen van langdurig leven in kampen

Naast de hierboven genoemde problemen heeft het langdurig leven in kampen ook belangrijke gevolgen op het gebied van onderwijs, economische afhankelijkheid, sociale relaties en toekomstplanning.

3.1. Onderbreking van de toegang tot onderwijs:

Met name voor kinderen en jongeren vormt de onderbreking van het onderwijsproces een ernstig probleem. Met name in tijdelijke kampen hebben kinderen te maken met beperkte onderwijsmogelijkheden en blijven ze verstoken van school en onderwijs, wat een negatieve invloed heeft op hun ontwikkeling en toekomstige onderwijskansen. Tegelijkertijd bemoeilijkt de vertraging in het leren van de taal verdere onderwijs- en werkgelegenheidsprocessen nog meer.

3.2. Verlies van economische onafhankelijkheid:

Langdurig leven in een kamp vergroot ook de economische afhankelijkheid. Wie geen eigen inkomen kan verwerven, raakt afhankelijk van hulpmechanismen om in zijn basisbehoeften te voorzien. Hoewel dit in eerste instantie een sociale beschermingsfunctie vervult, kan het de economische autonomie van het individu ondermijnen wanneer deze situatie jarenlang voortduurt. Bovendien kan iemand die afhankelijk is geworden van de hulp van anderen, later moeilijk van deze situatie loskomen, waardoor de aanpassing aan het beroepsleven bemoeilijkt wordt.

3.3. Afname van het toekomstbeeld:

Een ander probleem is de afname van het vermogen om plannen voor de toekomst te maken. Voor iemand die voortdurend wordt geconfronteerd met vragen als ‘wanneer mag ik weg’, ‘waar ga ik wonen’, ‘kan ik werken’ of ‘kan ik mijn opleiding voortzetten’, wordt het moeilijker om een levensplan voor de lange termijn op te stellen. Bij iemand die niet hoopvol naar de toekomst kan kijken, kan ook het maatschappelijk bewustzijn afnemen.

4. De structuur waarin problemen elkaar versterken

Een van de belangrijkste kenmerken van een langdurig leven in een kamp is dat problemen niet afzonderlijk optreden. Integendeel, het ene probleem maakt het ontstaan van het andere gemakkelijker. Zo leiden bijvoorbeeld privacyproblemen en hygiëneproblemen als gevolg van gemeenschappelijke ruimtes tot een verslechtering van de levenskwaliteit; deze verslechtering kan op haar beurt psychische problemen in de hand werken. Vertraging bij het leren van de taal bemoeilijkt het vinden van werk; werkloosheid vergroot de economische afhankelijkheid. Economische afhankelijkheid en sociaal isolement leiden er op hun beurt toe dat het individu zich buitengesloten voelt van de samenleving. Daarom mag het beleid met betrekking tot langdurig leven in kampen zich niet uitsluitend richten op het vergroten van de opvangcapaciteit. Er moet rekening worden gehouden met de behoeften van de kampbewoners op het gebied van onderwijs, gezondheidszorg, taal, werkgelegenheid, sociaal leven, rechtszekerheid en privacy.

5. Conclusie

Het langdurige leven in een kamp, ook al was het aanvankelijk bedoeld als tijdelijke huisvestingsoplossing, verandert in een permanente levenssituatie die alle aspecten van het leven van individuen beïnvloedt wanneer het jarenlang voortduurt. Daarom is het bij de beoordeling van de gevolgen van het leven in een kamp niet voldoende om alleen te kijken of aan de behoefte aan huisvesting is voldaan.

Al deze aspecten die in dit onderzoek aan bod komen, staan niet los van elkaar, maar vormen een structurele cyclus waarin ze elkaar rechtstreeks versterken. Naarmate de verblijfsduur in het kamp toeneemt, raken taalverwerving en onderwijsprocessen verstoord, verdiept de ontkoppeling van het beroepsleven de economische afhankelijkheid en versterkt het beperkte sociale contact het gevoel van uitsluiting. Deze situatie ondermijnt niet alleen de psychische gezondheid van individuen, maar tast ook hun vermogen om plannen voor de toekomst te maken en hun hoop aan.

Bijgevolg is het feit dat het leven in het kamp niet langer tijdelijk is maar jarenlang voortduurt, op zichzelf al een probleem op het gebied van sociaal beleid en mensenrechten dat apart moet worden aangepakt. In plaats van de omstandigheden in het kamp jarenlang in stand te houden, moet ervoor worden gezorgd dat individuen zo snel mogelijk kunnen overstappen naar duurzame levensomstandigheden waarin zij kunnen deelnemen aan onderwijs, werk, gezondheidszorg, het sociale leven en maatschappelijke relaties.

Het beëindigen van een langdurig verblijf in een kamp betekent niet alleen dat iemand fysiek het kamp verlaat. Het eigenlijke doel is dat de persoon weer in een positie komt waarin hij of zij zelf beslissingen over zijn of haar leven kan nemen, kan werken, een opleiding kan volgen, sociale contacten kan aangaan, op zijn of haar wettelijke rechten kan vertrouwen en een actief lid van de samenleving kan zijn.

S.Kisa